ارشان آذری: وقتی برای نقد یک شخصیت سیاسی حرف مستند، تناقض روشن و عملکرد قابل استنادی پیدا نمیشود، بعضیها به سادهترین و در عین حال بیانصافانهترین روش پناه میبرند: فرضیه میسازند، احتمال میتراشند، چند «اگر» و «شاید» از جیب خود بیرون میآورند و بعد همان ساختههای ذهنی را بهعنوان نقطهضعف طرف مقابل عرضه میکنند.
این روزها در بخشی از نوشتههایی که علیه شاهزاده رضا پهلوی منتشر میشود، دقیقاً با همین پدیده روبهرو هستیم.
افرادی که خود را تحلیلگر سیاسی، دموکرات، آزادیخواه و مخالف جمهوری اسلامی معرفی میکنند، به جای آنکه یک جمله مشخص، یک تصمیم مشخص یا یک عملکرد مشخص شاهزاده را روی میز بگذارند و همان را نقد کنند، آیندهای خیالی میسازند و بعد شاهزاده را بابت اتفاقاتی که هنوز رخ نداده است بازخواست میکنند.
اگر فردا قدرت را تحویل نداد چه؟
اگر نتیجه انتخابات را قبول نکرد چه؟
اگر به وعدههایش عمل نکرد چه؟
اگر مخالفانش را کنار گذاشت چه؟
اگر چنین شد چه و اگر چنان شد چه؟
این اسمش تحلیل سیاسی نیست.
این یعنی ابتدا نتیجه دلخواه خودتان را انتخاب کردهاید و بعد برای رسیدن به آن نتیجه، سناریو ساختهاید.
کسی که ادعای تحلیل سیاسی دارد باید تفاوت میان «واقعیت»، «احتمال» و «اتهام» را بداند. احتمال را نمیتوان جای واقعیت نشاند و بعد از شخص دیگری خواست بابت خیال ذهنی نویسنده از خودش دفاع کند.
دورانی که یک نفر چیزی مینوشت و انتظار داشت خواننده فقط سر تکان بدهد گذشته است. امروز مخاطب میتواند در چند دقیقه سخنرانی، مصاحبه، سند و موضع قبلی هر شخصیت سیاسی را پیدا کند و تناقضهای خود نویسنده را نیز کنار یکدیگر بگذارد.
بنابراین اگر کسی ابتدا مینویسد شاهزاده رضا پهلوی بارها حق مردم برای تعیین نوع حکومت را پذیرفته، و چند خط بعد میپرسد «اما از کجا معلوم اگر مردم جمهوری خواستند قبول کند؟»، باید بداند خواننده امروز این تناقض را میبیند.
اتفاقاً شاهزاده در مواضع علنی سال ۲۰۲۶ بارها گفته است که شکل حکومت آینده باید از طریق فرایندی دموکراتیک و انتخابات آزاد تعیین شود. در سخنرانی ششم ژوئیه در پارلمان هلند نیز صریحاً گفت بحث بر سر جمهوری یا پادشاهی نیست، بلکه بر سر رسیدن به انتخاباتی آزاد است که مردم ایران در آن آینده سیاسی خود را تعیین کنند. در پیام سالگرد فرمان مشروطیت نیز بر انتخابات آزاد، حاکمیت رأی ملت و مجلس مؤسسان تأکید کرد. بنابراین اگر منتقدی مدعی است این مواضع صادقانه نیست، بار اثبات بر دوش همان منتقد است، نه بر دوش کسی که باید تا ابد پاسخگوی فرضیات دیگران باشد.
یک نقد منصفانه باید بگوید: شما در فلان تاریخ این را گفتید و در فلان تاریخ برخلاف آن عمل کردید.
این میشود نقد.
باید بگوید: این بند از برنامه شما چنین پیامدی دارد و دلیل من هم این است.
این میشود نقد.
باید سندی نشان دهد که میان حرف و عمل فاصلهای وجود دارد.
این میشود نقد.
اما اینکه بنویسیم «شاید فردا چنین کند» و بعد با همان شاید برای امروز پرونده درست کنیم، چیزی جز بازی با ذهن خواننده نیست.
اگر این روش را بپذیریم، دیگر هیچکس در دنیا از اتهام مصون نمیماند.
میتوان به هر جمهوریخواهی گفت شاید فردا انتخابات را لغو کنی.
به هر آزادیخواهی گفت شاید فردا دیکتاتور شوی.
به هر مدافع حقوق بشر گفت شاید فردا حقوق مخالفانت را زیر پا بگذاری.
بعد هم میتوان ده صفحه مقاله درباره خطر همان اتفاق خیالی نوشت.
آیا این تحلیل است؟
نه.
این یعنی منتقد خودش مسئلهای میسازد، خودش برای آن مسئله سناریو مینویسد، خودش نتیجه میگیرد و در نهایت از طرف مقابل میخواهد پاسخگوی داستانی باشد که اساساً نویسنده آن شخص دیگری بوده است.
بیانصافی دقیقاً از همینجا آغاز میشود.
هیچکس نمیگوید شاهزاده رضا پهلوی نباید نقد شود. برعکس، هر فردی که ادعای نقش سیاسی دارد باید در برابر پرسشهای سخت پاسخگو باشد. اما پاسخگویی یک اصل دوطرفه است. منتقد نیز مسئول است. او هم باید بابت ادعای خود سند بیاورد.
دموکراسی فقط حق شما برای سؤال کردن نیست.
دموکراسی مسئولیت شما در قبال ادعایی است که مطرح میکنید.
آزادی بیان به این معنا نیست که هر فرضیهای را بتوان به جای واقعیت نشاند و بعد انتظار داشت کسی از شما درباره سند سؤال نکند.
اتفاقاً اگر کسی واقعاً خود را دموکرات میداند، باید بیش از دیگران به همین اصل وفادار باشد: هیچکس را بابت جرمی که مرتکب نشده محکوم نکن.
در سیاست نیز همین قاعده باید برقرار باشد.
اگر شاهزاده رضا پهلوی سخن غلطی گفته، نشان دهید.
اگر تناقضی دارد، دقیقاً نقل کنید.
اگر برنامهای ایراد دارد، بند مربوط را مشخص کنید.
اگر عملکردی قابل اعتراض دارد، سندش را بیاورید.
اما اگر تمام پرونده شما مجموعهای از «اگر»، «شاید»، «ممکن است»، «از کجا معلوم» و «چه تضمینی وجود دارد» است، ابتدا باید پاسخ دهید بر اساس کدام واقعیت این سوءظن را به عنوان نقطهضعف سیاسی مطرح میکنید.
هیچ سیاستمداری ضمانتنامه صدساله برای رفتار آینده خود صادر نمیکند. آنچه جامعه میتواند بسنجد، سابقه، مواضع، اسناد، برنامهها و عملکرد موجود است. برای آینده نیز قانون، نهادهای دموکراتیک، انتخابات آزاد و محدودیت قدرت است که باید ضمانت ایجاد کند، نه حدس و گمان نویسندگان.
اما شاید مسئله اصلی همین باشد.
وقتی نقد مشخص کم میآید، فرضیه فراوان میشود.
وقتی سند کم میآید، «اگر» زیاد میشود.
وقتی تناقض واقعی پیدا نمیشود، تناقض خیالی ساخته میشود.
و وقتی همه اینها تمام شد، نویسنده همان فرضیهای را که خودش ساخته به عنوان «نگرانی جدی» جلوی مخاطب میگذارد.
خواننده امروز اما دیگر خواننده چند دهه پیش نیست.
مردم متن را خط به خط میخوانند. سخنان قبلی را جستوجو میکنند. اسناد را کنار هم قرار میدهند و متوجه میشوند کجا نویسنده از واقعیت حرف میزند و کجا دارد ذهن خودش را جای واقعیت مینشاند.
بنابراین کمی انصاف لازم است.
اگر میخواهید کسی را نقد کنید، با سند نقدش کنید.
اگر میخواهید با او مخالفت کنید، مخالفت خود را روشن بیان کنید.
اگر از او خوشتان نمیآید، این هم حق شماست.
اما مخالفت شخصی را پشت مجموعهای از فرضیات پنهان نکنید و بعد نام آن را تحلیل سیاسی نگذارید.
شاهزاده رضا پهلوی را نقد کنید، شدید هم نقد کنید، اما بابت چیزی که واقعاً گفته یا انجام داده است.
اگر سند دارید، روی میز بگذارید.
اگر ندارید، فرضیات خودتان را به جای واقعیت به مردم نفروشید.
ساختن پرونده از اتفاقاتی که هنوز رخ ندادهاند نقد سیاسی نیست.
این پیشداوری است که لباس تحلیل پوشیده است.
